Wernisaż w Domu Kultury w Łomiankach 17 lutego 2012 r. godz. 19.00.

Słowo wstępne wygłosi Ewa Pustoła-Kozłowska.

Wystawa dofinansowana ze środków Miasta i Gminy Łomianki.

HISTORIA 

Dzieje niemieckich osadników w naszej gminie wiąże się z rządami pruskimi po trzecim rozbiorze Polski w latach 1795-1807. Akcją kolonizacyjną objęto dobra królewskie i ziemie odebrane duchowieństwu. Władze administracyjne oferując korzystne warunki zachęcały rodziny chłopskie z rzeszy niemieckiej do osiedlania na tych terenach. W ślad za działaniami rządu poszli właściciele ziemscy. W 1803 r włodarz Łomianek Fryderyk Poths osadził pierwszych kolonistów na nieużytkach zalewanych przez Wisłę na Kępie Kiełpińskiej. Rok później do Dziekanowa, należącego do odebranych kościołowi dóbr Łomna, sprowadził kolonistów dzierżawca tych włości Antoni Trębicki. Przy granicy z Kiełpinem, pod lasem powstała wieś Dziekanów Niemiecki (obecnie Leśny). Przybysze otrzymali siedliska i grunty przez kilkanaście lat zwolnione z podatków. Powierzchnia pól przez nich uprawianych była około dwa razy większa od pól polskich włościan. Duże uprawy i wysoka kultura rolna powodowały, że koloniści bogacili się i oni lub ich potomkowie kupowali ziemię w sąsiedztwie. Rodziny o nazwiskach Wejmer, Dase, Metz, Petz spotykamy w pocz. XX w. także wśród mieszkańców Łomianek Górnych, Łomianek Dolnych i Dąbrowy.

Koloniści byli protestantami. Od połowy XIX w. należeli do parafii ewangelickiej w Nowym Dworze Mazowieckim. Wcześniej obowiązki urzędu stanu cywilnego spełniali proboszczowie parafii katolickich - dla Kępy Kiełpińskiej proboszcz z Kiełpina, dla Dziekanowa Niemieckiego – z Łomny. Podobnie było z cmentarzami. Na zakładany w 1820 r. parafialny cmentarz w Kiełpinie tzw. składkę płacili zarówno katolicy jak i protestanci. Do dziś zachowały się na nim nagrobki ewangelickiej rodziny Pothsów.

Duża odległość i utrudniony dojazd do Nowego Dworu spowodowały, że w koloniach zaczęły powstawać lokalne wiejskie cmentarzyki. W Dziekanowie najstarszy zachowany pochówek pochodzi z 1876 r., na Kępie Kiełpińskiej z 1895 r. Jest jeszcze trzeci, najpóźniejszy, cmentarz w Łomiankach Górnych (przy ul. Szpitalnej) gdzie powstał filiał parafii ewangelickiej założony na pocz. XX w.

Na zachowanych resztkach starych cmentarzyków pochowani są dawni mieszkańcy pochodzenia niemieckiego z Dziekanowa Leśnego, Kępy i Łomianek. W większości są to osoby, które tu się urodziły i tu zmarły. Mieszkały po sąsiedzku i do 1939 r. razem z ludnością polską i żydowską tworzyły miejscową wspólnotę społeczną.

Wystawie patronuje Stowarzyszenie Nasze Łomianki, które zaangażowało się w projekt ochrony ewangelickich cmentarzy znajdujących się na terenie naszej gminy, jedynych śladów 140-letniej bytności osadników. Udział w wystawie to wstępne działanie na rzecz przyjętego projektu. Kolejnymi będą, podjęte przez członków Stowarzyszenia, starania o ochronę, uporządkowanie i stałą opiekę nad ocalałymi grobami.

Ewa Pustoła-Kozłowska

O AUTORCE WYSTAWY

Anna Plewka, absolwentka Wydziału Architektury Wnętrz ASP w Warszawie, jest pracownikiem dydaktycznym na macierzystej uczelni. Pracę doktorską zrealizowała na Wydziale Operatorskim w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Obok projektowania zajmuje się fotografią. Jest mieszkanką Kiełpina od urodzenia.

Od wielu lat interesuje się losem cmentarza ewangelickiego w Dziekanowie Leśnym, który jest jedyną pozostałością po osadnikach niemieckich na tych terenach.

Celem prezentowanej wystawy jest przypomnienie mieszkańcom gminy Łomianki o zdewastowanej nekropolii, której stan pogarsza się z biegiem lat. Zdjęcia ukazują również stan cmentarzyków kolonistów w Dąbrowie Zachodniej i Kępie Kiełpińskiej, położonych na terenie tej samej gminy. Kilka fotografii przedstawia szczątki nagrobków znalezionych w zaroślach w zdewastowanych nekropoliach w osadach położonych wzdłuż Wisły, odległych o kilkadziesiąt kilometrów od Dziekanowa Leśnego. Autorka, mając świadomość powikłanych relacji polsko-niemieckich w okresie II Wojny Światowej, szuka trwałych śladów ludzi już nieżyjących, którzy niegdyś mieszkali po sąsiedzku.